blog.indonesiepagina.nl - Onthoofden als eerbetoon

- Wie door het Indonesische deel van Borneo, Kalimantan, reist, komt in aanraking met de Dayaks, de grootste bevolkingsgroep van het eiland. Dayak is eigenlijk de verzamelnaam van verschillende groepen mensen, waarbij elke groep de naam draagt van de landstreek waarin zij woont of de naam van de rivier waarlangs zij leeft. Zo kennen we op Kalimantan de Iban, de Penan, de Bahau en de Kayan, elk met een eigen taal en een eigen samenlevingsvorm.

Dienaar voor het hiernamaals
Eén van de oudste gebruiken bij de Iban was het ontdoen van een deel van de schedel of het hoofd van een persoon, een gebruik dat bij ons bekend staat als koppensnellen. Net zoals wij tradities en gebruiken kennen, was bij de Iban het koppensnellen een vanzelfsprekend gebruik. Als iemand uit een familie was gestorven werd een ander uit de groep gedood en onthoofd, waarna de gesnelde kop als een offer met de overledene werd meegegeven. Op die manier dacht men dat de gestorvene over een dienaar in het hiernamaals kon beschikken.
Ook werden gesnelde koppen wel gezien om de leden van de stam tegen ziekten te beschermen en om misoogsten te voorkomen. De schedels werden soms in de woningen van de Dayaks, de longhouses, bewaard, maar meestal hingen ze aan de voorkant van de ‘huizen’. Toen tijdens de koloniale periode de Nederlanders de macht in handen hadden, werd het koppensnellen verboden en nadat de Dayaks tot het christendom waren bekeerd, was dit ritueel verdwenen. Gaat men op Kalimantan het binnenland in, dan kan men hier en daar bij Dayakwoningen nog schedels zien hangen.

Gekleurde trofeeën op palen
Niet overal werden koppen gesneld om religieuze redenen, zoals bij de Dayaks. De Papoea’s, de oorspronkelijke bewoners van Nieuw-Guinea, stonden bekend als gevreesde koppensnellers die de schedels van leden van vijandige stammen als trofeeën meenamen en aan hun eigen mensen lieten zien. De hoofden van de gedode vijanden waren de zichtbare bewijzen van moed en kracht, ze werden zorgvuldig schoongemaakt en geconserveerd. Vaak werden de koppen beschilderd en versierd en daarna op goed zichtbare plaatsen opgehangen of op palen gestoken. De gedachte erachter was dat de koppen een positieve invloed uitoefenden op de vruchtbaarheid van vrouwen en opbrengsten van de akkers zouden erdoor vergroot worden.
Sommige Papoea’s kennen het verschijnsel van schedelverering waarbij schedels van overleden familieleden worden geprepareerd en bewaard. Men gaat er van uit dat de geest van de overledene in de schedel is achtergebleven en zo het contact met de dode blijft.

Oude vrouwen onthoofd
Niet altijd was er bij het koppensnellen moed nodig om in het bezit van schedels te komen. Er waren volken die voor de inwijding van een nieuwe prauw een schedel nodig hadden en daarvoor een oude vrouw doodden en onthoofden. Bij het sluiten van huwelijken speelden gesnelde koppen ook een rol en was het gebruik dat de aanstaande bruidegom een aantal koppen gesneld moest hebben voordat hij kon trouwen. Daarmee gaf hij dan zijn mannelijkheid, moed en kracht aan.
Het gebruik van koppensnellen behoort tot het verleden. Overheidsmaatregelen, missionarissen en zendelingen hebben, soms na jarenlange inspanning, een einde gemaakt aan deze traditie die bij sommige Indonesische volkeren eeuwenlang heeft bestaan.

Herziene tekst van Karel van der Veen die eerder was opgenomen in ‘Reismagazine Azië’.