blog.indonesiepagina.nl - Wie mooi wil zijn moet pijn lijden

- Langzaam schuifelend op haar blote voeten kwam een rijzige slanke Javaanse vrouw op de waranda van het huis waar we logeerden naar ons toe. Onze gastvrouw had, wetend dat ik mij altijd tijdens mijn bezoeken aan Indonesië liet masseren, haar Ibu Pijit voor mij laten komen. Ibu Pijit, een vrouw van ongeveer zestig jaar, verstond de kunst om de originele massagetechniek (pijit) te beoefenen en zij was dan ook in de omgeving van Pangandaran, waar we verbleven, onder de naam Ibu Pijit dan ook erg bekend. Ik maakte kennis met haar en zou daarna gedurende bijna anderhalf uur gemasseerd worden: een weldaad voor lichaam en geest! Terwijl ik kort met haar sprak zag ik dat zij een donker gekleurd gebit had. Dat had ik al vaker, met name bij oudere Indonesiërs, gezien. De tanden waren opzettelijk kunstmatig gekleurd, door het kauwen of pruimen van sirih.

Versiering van de tanden
De sirihpruim wordt gemaakt van de bladeren en de peulvormige vruchten van de sirih, een slingerplant die in heel Indonesië voorkomt. De verse bladeren worden samen met wat kalk en fijngemalen noten, tot een pruim zijn gevouwen. Het kleuren van tanden dient als versiering. Ook sommige bewoners van India, Vietnam en Thailand doen aan deze vorm van make-up. Behalve voor de versiering, gebruikt men de sirih ook als geneesmiddel.
Voor de kleurstof gebruikt men niet altijd dit goedje. De Bataks in Noord-Sumatra gebruiken badja, een op teer lijkende kleurstof die uit roet van verbrand hout gehaald wordt. Op Java maakt men de kleurstof uit zuur geworden kokosmelk, dat vermengd wordt met ijzervijlsel of roest. De Dayaks op Kalimantan maken een donkere kleurstof door bladeren van een variëteit van de peperplant fijn te wrijven en te mengen met de as van verbrand hout. De tanden worden er, samen met wat kalk, mee ingesmeerd en met behulp van bananenbladeren wordt het mengsel op zijn plaats gehouden. Na een dag worden de bladeren verwijderd en de tanden zijn en blijven lange tijd zwart.

In India versiert men de tanden met inlegwerk. Men boort daarvoor in de voorkant van een snijtand gaatjes waarin dan fijne metaalrolletjes worden aangebracht. Ook worden er in de ruimte tussen de snijtanden, een opvallende plaats dus, metalen versieringen geplaatst. Deze manier van versieren is ook nog in gebruik bij sommige inheemse mensen in Indonesië en de Filippijnen.
Het fenomeen tandenvijlen vindt zijn oorsprong in Japan, India en Indonesië (Bali). In de niet-oosterse wereld dacht men aanvankelijk dat het afschaven van tanden en kiezen uitsluitend veroorzaakt werd door de gewoonte om harde voorwerpen, zoals gladde steentjes, langdurig in de mond te houden er erop te zuigen. Men deed dat waarschijnlijk om de dorst te stillen of om ziekten te voorkomen of te genezen. Het vijlen van tanden en kiezen gebeurt echter kunstmatig.

Bijwonen van een tandenvijlceremonie
Toen ik enkele weken later Bali bezocht vroegen wij onze jonge gids Budri, die ons begeleidde, of het mogelijk was een tandenvijlceremonie bij te wonen.
Dat was een moeilijke vraag, want een dergelijke ceremonie wordt alleen gehouden in het bijzijn van de naaste familieleden en een aantal dorpelingen. Maar, zoals het de gewoonte van Indonesiërs is, Budri zei geen nee en beloofde ons op zoek te gaan.
Twee dagen later, toen wij een bezoek brachten aan de Gunung Agung, de beroemde ruim drie duizend meter hoge vulkaan op Oost-Bali, zei Budri ons dat wij een tandenvijlceremonie konden meemaken bij een familie even buiten het dorp Tambau, dat iets ten noordoosten van Denpasar ligt. Enkele dagen later reed ik, vergezeld door mijn gids, in een gehuurde jeep 's morgens vroeg naar Tambau. Dank zij Budri's bekendheid met land en volk, kwamen we, via allerlei hobbelige landweggetjes, tussen palm- en bananenbomen door en langs kleine sawa's, bij een paar, onder bomen verscholen, eenvoudige huisjes aan.

Op een kleine binnenplaats waar omheen de huisjes stonden hadden zich ongeveer twintig mensen verzameld. Ieder was kleurrijk gekleed en er hing een zware zoetige geur van wierook. Bij een altaar, midden op de binnenplaats, zaten twee meisjes in de leeftijd tussen de zestien en achttien jaar, geknield en hielden wierookstokjes tussen hun samengevouwen handen. Even later bleek dat dat de meisjes waren waarvan de tanden zouden worden gevijld.
Na enkele minuten werd het doodstil en uit een van de huisjes kwamen een paar oudere mannen en vrouwen, waaronder een geheel in het wit geklede priester en de 'tandarts/medicijnman'. Een van de vrouwen nodigde de twee meisjes uit om op een soort het podium te komen. Daarop stond een verhoging met enkele kussens waarop de meisjes pal naast elkaar gingen liggen.
Nadat de priester enige gebeden had uitgesproken, begon de medicijnman met een vijl, enkele tanden van een van de meisjes te bewerken. Het leek erop alsof het een pijnlijke zaak was, maar er werden slechts enkele millimeters tand weggevijld. Alleen de voortanden en de beide bovenhoektanden werden voorzichtig een beetje bijgevijld.

Nadat dat bij beiden was gebeurd, sprak de priester weer een gebed uit en begonnen de omstanders luid te zingen en in de handen te klappen. De meisjes werden door enkele vrouwen weggeleid en in een van de huisjes binnengebracht. De ceremonie was ten einde en Budri bracht mij bij een oude man, die, volgens hem, zijn oom was. De man die op een zachte toon in een taal sprak, die ik in het geheel niet verstond, bood mij een bakje koude zoete drank aan die enigszins op thee leek.
Na een kwartier namen we afscheid van oom en vertrokken. Ik realiseerde me dat ik getuige was geweest van iets dat zeker niet elke toerist kan meemaken! Op Bali, waar de meeste mensen hindoe zijn, markeert het vijlen van de tanden de afsluiting van de ouderlijke zorg. In het verleden werden de tanden tot stompjes of totaal weggevijld. Het vijlen heeft een symbolische betekenis. De dierlijke en wilde neigingen van de persoon worden met het vijlen vernietigd. Hij of zij moet zich nu als volwassene gedragen en emoties leren beheersen.

De meest extreme vorm van gebitsverfraaiing is het verwijderen van de snijtanden door ze te laten uittrekken of af te breken. Dat komt tegenwoordig nog nauwelijks of niet meer voor. Bij het uittrekken worden de tanden met wortel en al eruit gehaald, bij het breken verwijdert men alleen de kroon. Vaak is het uittrekken en het totaal afvijlen van tanden, net zoals besnijden en tatoeëren, een onderdeel van inwijdingsceremonie van jonge jongens. Omringd door familieleden en dorpsgenoten wordt de pijnlijke handeling van het uittrekken door een tovenaar/geneesheer verricht. De jongens worden door enkele helpers stevig vastgehouden, waarna met een ijzeren staafje de tanden een voor een uit het tandvlees en de kaak worden verwijderd.
Door de handelingen te ondergaan zonder een spier te vertrekken tonen de jongens hun dapperheid, hun moed en gehardheid. Na de ceremonie verblijven zij enkele dagen in een hut om het tandvlees te laten genezen. Om te tonen dat het tandvlees is geheeld moeten de jongens een harde boon of noot in tweeën bijten.

Tekst: Karel van der Veen. De oorspronkelijke tekst is eerder verschenen in het Reismagazine Azië.